Al bijna 375 jaar bestaat het oudste familiebedrijf van Brabant; aannemersbedrijf Knaapen uit Son. Maar noem ze niet ouderwets; er is de afgelopen jaren nadrukkelijk gekozen voor een sociale koers binnen de renovatiewereld. Hoe pakt deze nadruk op community building (of: gemeenschapsgericht werken) in de praktijk uit? Een eerste verkenning door de bril van het sociaal werk.
Tante Keet klinkt als een goedlachse, Brabantse tante die altijd in is voor gezelligheid. En dat geldt ook zeker voor de twee aan elkaar geschakelde bouwketen van renovatiebedrijf Knaapen die deze naam dragen. De Keet wordt gerund door vrijwilligers die door inspanningen van de bewonersbegeleiders zijn geworven. De plek fungeert als een ontmoetingsplek voor bewoners tijdens, een vaak intensief, renovatietraject van een flat of straat. Zij kunnen hier samenkomen, een spelletje doen of gewoon even kletsen. Een groot goed tijdens een lawaaiige renovatie.
Wat werkt?
Tante Keet is dan ook één van de factoren die we hebben gevonden in onze eerste verkenning naar wát er werkt aan de community building-activiteiten van Knaapen. Sinds 2023 is Knaapen concreet gaan kijken naar hoe de bewonersbegeleiders meer kunnen doen aan het bouwen van gemeenschappen. Het familiebedrijf heeft de afgelopen jaren dan ook nadrukkelijk gekozen voor een sociale koers binnen de renovatiewereld. Behalve aan de technische renovatie van woningen wil zij ook bijdragen aan sociale cohesie én ziet zij zichzelf daarbij als een mogelijk onderdeel van een sterkere sociale basis. De sociale basis omvat, in het kort, alle informele en formele sociale verbanden in de leefomgeving. Wanneer deze basis ‘sterk’ is, is het de verwachting dat inwoners een veerkrachtiger, inclusiever en zorgzamer leven hebben (Movisie & Verwey-Jonker Instituut, 2024).
Om meer zicht te krijgen op de werkwijze van de bewonersbegeleiders en wat daarin bevorderend en belemmerend werkt, vroeg Knaapen het lectoraat Sociale Veerkracht van Fontys Hogescholen om een eerste verkenning te doen rondom een drietal thema’s.
Drie onderzoeksthema’s
Allereerst is dat het in kaart brengen van de bijdrage die de bewonersbegeleiders leveren aan de sociale basis. Ten tweede hoe er wordt omgegaan met de ‘twee snelheden’ bij het renovatieproces. Enerzijds moet de technische vernieuwing van de woonomgeving zo efficiënt en snel mogelijk verlopen en gaat daarom gepaard met veel ‘harde’ deadlines. Anderzijds vraagt het bouwen aan gemeenschappen – de ‘zachte’ kant –om tijd, traagheid en aanwezigheid gedurende een langere periode. Hoe worden deze op elkaar afgestemd? Als derde staat het versterken van sociale cohesie tijdens en ná het renovatieproces centraal. Vooral de vraag hoe versterkte onderlinge verbindingen tussen bewoners cohesie behouden kunnen worden als het renovatieproject is afgerond, is voer voor onderzoek.
Om deze thema’s verder te verkennen hebben in het najaar van 2025 twee onderzoekers mee mogen kijken met een bewonersbegeleider in het voortraject van een renovatieproject. Daarnaast werden er interviews afgenomen met drie bewonersbegeleiders van Knaapen en drie bewonersbegeleiders van woningcorporatie Woonbedrijf. Woonbedrijf heeft als opdrachtgever van de renovatieopdracht bewust gekozen voor de focus op community building van Knaapen. Tot slot werd een aantal artikelen over gemeenschapsgericht werken tijdens renovatieprojecten geraadpleegd (Smits & Brummel, 2023; Van der Velden, Van Triest & Doevendans, 2024; Van Klaveren, Kunst & Jansen Lorkeers 2021).
Huiskamergesprekken bieden unieke ingang
Naast de aanwezigheid van bewonersbegeleiders in Tante Keet tijdens het renovatieproject is het in het voortraject óók aan de begeleiders om met elke bewoner een huiskamergesprek te voeren. Het wordt gezien als een belangrijk moment waarin ‘het sociale’ wordt besproken, in relatie tot de aanstaande renovatie. De sociale component kan terugkomen in het “bieden van een luisterend oor”, “het bekend maken met Tante Keet” en “het vragen naar wat ze missen in hun buurt”. De bewonersbegeleiders hebben tevens de WijkWaardenKaart tot hun beschikking en kennis van de ABCD-benadering. In de praktijk lukt het nog niet om deze kennis structureel in te zetten. Naast de bewonersbegeleiders van Knaapen gaan ook de bewonersbegeleiders van wooncorporatie Woonbedrijf bij de bewoners langs. Zij hanteren dezelfde gesprekstechnieken en methodes en vinden het óók belangrijk om te werken aan het versterken van de gemeenschap. Per project worden tussen Knaapen en de corporatie afspraken gemaakt over wié welke gesprekken voert, afhankelijk van tijdsindicatie en wenselijke zichtbaarheid.
In de praktijk komt men achter de voordeur in contact met situaties die niet volledig bekend waren bij de woningcorporatie. En dat levert soms, vanuit sociaal werk-perspectief, unieke oplossingen op, blijkt uit de interviews. Zo werd er bij een renovatieproject in het zuiden des lands een bewoner met een verzamelstoornis ontmoet. Al snel werd er geconstateerd dat er “geen tijd was om te wachten op de Wmo”. Er werd budget vrijgemaakt voor een traject bij een opruimcoach en op die manier droeg een aannemersbedrijf bij aan een latente hulpvraag van een bewoner van een corporatiewoning.
Een succesverhaal…
Voorbeelden zoals deze kwamen in de zes interviews vaker naar boven. Momenten waarin het werk van het aannemersbedrijf werkt als een ‘breekijzer’ voor het sociaal domein: er wordt, met enige kracht, nieuw licht en lucht geboden voor een individuele hulpvraag. Vaak gebeurt dit naar aanleiding van het huiskamergesprek. Maar vooral bij het samenzijn bij Tante Keet wordt gewerkt aan sociale verbindingen. Het aanwezige gastenboek staat vol met liefdevolle berichten (“gezelligheid”, “we gaan jullie missen” en “samen met andere bewoners veel gedaan”). Het kwam dan ook niet als een verrassing dat de “aanwezigheid van een ontmoetingsplek tijdens de renovatie” één van de werkzame factoren is die we uit literatuuronderzoek hebben gehaald.
Ook het aansluiten bij de behoeftes van de inwoners én hun vaardigheden (middels bv. de ABCD-benadering), het samenwerken met andere (wijk-)partners en het afstemmen van community buildings-activiteiten per project (denk aan looptijd, grootte project en wensen van de wijk) vonden wij als factoren die kunnen bijdragen aan het behouden van de sociale cohesie. Binnen de sociale basis kunnen de professionals van Knaapen daarnaast fungeren als bruggenbouwers tussen de leefwereld en de systeemwereld. Dat biedt kansen tot het vertalen van geluiden van bewoners naar beleid. Denk daarbij bijvoorbeeld aan signalen over het woongenot richting de corporatie of aan wensen rondom de inrichting van de publieke ruimte richting de gemeente.
… met uitdagingen en toekomstige kansen
Toch was het in het eerste interview even stil na de vraag “Waarom een renovatiebedrijf eigenlijk de wijk in wil trekken”. Het toont aan dat de zoektocht naar de passende, gemeenschapsgerichte vorm van, bewonersbegeleiding ook intern op meerdere snelheden gaat: in hoeverre valt wát er gebeurt onder community building? Het is pionieren voor een organisatie die wordt afgerekend op de renovatiewerkzaamheden, maar tegelijkertijd haar sociale opdracht heel serieus neemt. Het is dan ook niet verrassend dat er uit de verkenning óók toekomstige kansen rolden.
Kansen per onderzoeksthema
Zo biedt de gewenste aanwezigheid in de sociale basis kansen voor structurele samenwerking met duurzaam aanwezige wijkprofessionals, afgestemd per renovatieproject. Dit biedt ook inzichten in wat de aanvullende rol van Knaapen is ten opzichte van de al aanwezige krachten binnen de sociale basis. Het contact met alle bewoners en de bijbehorende signalering bieden aanknopingspunten om het over samenleven te hebben en wat ze daarin zouden willen (bijdragen). Voorlopig is een reflectie op hoe deze rol wordt ingevuld de eerste stap. Het gespreksmodel Sociale Basis van Movisie biedt daar handvatten voor.
Voor de uitdaging rondom de ‘twee snelheden’ zien de onderzoekers vooral kansen om de aanwezigheid van bewonersbegeleiders te verkennen buiten de reguliere werktijden van het renovatieproject om (denk bv. aan aanwezigheid in de avonduren of in weekenden in Tante Keet of op eventuele bewonersbijeenkomsten in de omliggende wijk). In een later stadium is een verkenning van duurzame gemeenschappelijke ruimtes, samen met de wooncorporatie, een mooie kans om het technische en het sociale bij elk project samen te laten komen (Engbersen, Nourozi & Van Pelt, 2024)
Tevens ligt er een aantal kansen rondom het behouden van de sociale cohesie. Belangrijkste daarbij is om te kijken naar wat Knaapen en Woonbedrijf eigenlijk onder ‘versterkte cohesie’ verstaan en om dit per project en gemeenschap zorgvuldig af te stemmen. Want wat komt er in de plaats van Tante Keet als de renovatie klaar is? Wat heb je dan in gang gezet en hoe draag je dat over aan anderen? Tot slot is het een kans om zowel de zeggenschap van de gemeenschap, als het ophalen van assets (en asset mapping) te verhogen bij een renovatieproject.
“Community building”?
De hierboven gedeelde factoren roepen vragen op over de mate van sociaal vakmanschap waarover de bewonersbegeleider van Knaapen moet bezitten in relatie tot de drie uitdagingen. Op welke schaal er aan welke vorm van “community building” wordt gewerkt is in de huidige renovatiepraktijk soms nog zoeken. Het staat echter buiten kijf dat de momenten waarop het werk van Knaapen als ‘breekijzer’ fungeert kansen biedt. En dat niet alleen; ook de aanwezigheid van de bewonersbegeleiders biedt enorme kansen voor het leggen van een sociale fundering.
Vanuit het sociaal domein is deze inzet van bewonersbegeleiders binnen renovatietrajecten uniek te noemen. Om de kennis en handvatten over deze manier van werken verder uit te diepen gaan we vanuit het lectoraat Sociale Veerkracht in 2026 dan ook samen verder onderzoek doen naar de vraag hoe gemeenschapsgericht werken tijdens een renovatietraject duurzaam kan bijdragen aan een goede leefomgeving en het versterken van de sociale basis voor bewoners.
Fotografie: Schellekens & Cleijsen
